Со филмот ИСЧЕЗНАТА ИМПЕРИЈА (Исчезнувшая империя/Vanished Empire) на Карен Шахназаров (Karen Shakhnazarov) заврши циклусот „РУСКА ЗИМА“: МЕСЕЦ НА КЛАСИЧЕН И СОВРЕМЕН РУСКИ ФИЛМ. Ревијата на 25те наслови од советската и руската кинематографија, која предизвика огромен интерес кај публиката, започна со најновиот филм на Шахназаров, АНА КАРЕНИНА: ПРИКАЗНАТА НА ВРОНСКИ (Анна Каренина. История Вронского/Anna Karenina: Vronsky’s Story).

Лилјана Плевнеш, доцент на ЕФТА, Карен Шахназаров, Јордан Плевнеш, ректор на ЕФТА, и Владимир Ангелов, директор на Кинотеката на Македонија

Кинотеката на Македонија ја имаше честа Шахназаров да одржи мастер клас во полната киносала. Карен Шахназаров беше прогласен за почесен доктор на Универзитетот за аудиовизуелни уметноси ЕФТА.

Во продолжение ви го пренесуваме транскриптот од неговиот мастер клас:

Шахназаров: Имам гoлема чест да настапам овде пред вас и попрво би кажал дека нема да одржам некој мастер клас, туку би сакал да одговорам на вашите прашања. Не можам да ве научам да снимате филмови, тоа се учи цел живот: иако многу одамна работам на филм, сепак сè уште дознавам дека има нешто ново што може да се научи. Филмската режија е таква професија којашто бара постојана самонадградба и учење, немојте да мислите дека некоја лекција може едноставно од вас да направи режисер.

Јас завршив едно училиште за филм, а тоа е државната филмска школа ВГИК во Москва, во бившиот Советскиот Сојуз, и ги поминав сите скалила во работата. Најпрвин бев асистент на режија. На почетокот на кариерата се најдов во „Мосфилм“ и цел живот работам таму, тоа е сепак најголемо филмско студио во Русија и во Европа и едно од најголемите во светот. Потоа снимав кратки филмови по нарачка и реклами. Цела моја биографија е поврзана со СССР, се сметам себеси за советски режисер, бидејќи во СССР снимив пет филма, а во мојата кариера имам режирано дваесетина филмови. Имам продуцирано и 3- 4 филма, а пред дваесетина години станав директор на „Мосфилм“. „Мосфилм“ е студио што е мошне модернизирано со технологија и е едно од надобрите студија во светот: тоа е целиот мој живот, макар што со филмови работам повеќе од четириесет години.

Толстој го пишувал романот „Ана Каренина“ пет години, а вие филмот „Ана Каренина: Приказната на Вронски“, преточен и во ТВ серија, го реализиравте за четири години. Серијата има осум епизоди, колку што има поглавја во романот. На почетокот на филмот ликот на Вронски вели дека луѓето се сеќаваат на тоа што избираат да се сеќаваат . Можете ли да ни кажете за вашиот предизвик во драматуршката обработка на романот „Ана Каренина“?

Шахназаров: Филмот не случајно се вика „Ана Каренина: Историјата на Вронски“, тоа е повеќе машки поглед на историјата, бидејќи и Толстој имаше машки поглед. Барав начин,  драматуршки приод, да го извлечам главното од романот. Романот е голем и сложен, секогаш ме интересираше односот помеѓу Ана Каренина, нејзиниот маж и нејзиниот љубовник  Вронски, тој љубовен триаголник. Имено, токму тука Толстој најубаво го опишал односот меѓу мажот и жената, според мене никогаш тоа не било поубаво опишано.

Значи, не само за љубовта, туку за взаемниот однос меѓу мажот и жената, со целата таа сложеност што ја носи. Тоа е сложен однос што содржи љубов и омраза. Кога го правев филмот, увидов дека некои работи се случиле и во мојот живот, Толстој мошне добро го доловил реалниот живот. Напредокот нè менува, но односот меѓу мажот и жената останува ист, без разлика дали тоа било пред сто, триста или пет илјади години. За среќа, тој однос не се менува.

Кога го драматурирав романот, се сетив на неговиот крај, кога Вронски оди во војна. Тој учествувал во балканските војни, тука романот и завршува, и понатамошната судбина на Вронски не е позната. Толстој не пишува дека Вронски загинал на Балканот, како што можеби некои и претпоставуваат.

Мене ми беше потребна временска дистанца од 20-25 години и затоа добро ми дојде руско-јапонската војна: во тој период Вронски би можел да има околу 50-55 години и би можел како офицер да учествува во таа војна. И таму би можел да го сретне синот на Ана Каренина, кој  би можел да има околу четириесет години, и од тука можев да ја вратам историјата наназад и да раскажувам со зборовите на Вронски. Затоа ми требаше материјал за руско-јапонската војна, што го зедов од книгата на Викентиј Вересаев, и од неа ги црпев информациите.

Руско-јапонската војна исто има големо значење воопшто за Русија и за историјата. Таа војна била крај на руската империја, империјата во која живееле Ана Каренина и Вронски. Тоа беше крај на овој свет што го опишува Толстој, потоа следуваше револуцијата.Драматуршкиот тек понатаму се одвиваше преку материјалите што беа потребни на реализацијата на филмот.

Иако можеби некои не ја прочитале книгата, сепак сите го знаат крајот – Ана Каренина се фрла под воз. И не е можно да се снима филм во којшто веќе се знае крајот. Од една страна, морав да го зачувам тоа, а, од друга страна, сакав да се оддалечам од тој крај. Затоа драматуршки добро ми дојде кога Вронски му објаснува на синот, кога му ја покажува таа сцена каде таа се фрла под возот и на тој начин се тргнува од крајот што им е познат на сите. Ви објаснувам буквално како доаѓав до таа форма, како потоа се движев низ таа форма на драматургијата. И мислам дека успеав да најдам начин да се прикаже и делото на Толстој и тој ракурс на новиот приод, зошто екранизација не би требало да претставува само прикажување на пишаното, туку треба и да се додаде нешто ново…

Без да давам мое мислење за овој прекрасен филм и многу убаво објаснување што го даде самиот режисер на почетокот околу условно речено женскиот и машкиот принцип, ова е исто така еден поглед од машка страна како што е и кај авторот Толстој, но едно скалило погоре. Би рекол затоа што кај Вас се користи медиумот филм, а филмот дава можност после толку години главната хероина Ана Каренина да се ослободи од некои пранги и да му овозможи на  чистиот женски принцип да дојде во преден план.

Дали тоа намерно го правите и, втората работа е, колку актерката, таа прекрасна актерка Елизавета Бојарскаја која ја толкува Каренина, беше самостојна во работата, бидејќи чистата женска природа тука е најсуштинска, во тие крупни планови. Колку таа игра според својо инстинкт, според своите желби и можности, а колку Вие ѝ велевте вака ќе играте, ваков е мизансценот? Колку психологијата што ја покажува актерката е резултат на нејзини самостојни истражувања, а колку Вие ја водевте по тој пат? Колку ѝ се мешавте во работата да биде жена?

Шахназаров: Јас во својот живот работев со голем број артисти, имав соработка со најдобрите руски глумци. Режисерот на филмот го бара артистот кој точно треба  да ја игра улогата за која што е планиран. Во театарот е можно да се повторува, да се измени актерот. Во театарот немаш крупен план, а во филмот е многу важна личноста, не можеш да ја смениш суштината на човекот, ликот што го снимаш.

Затоа кај мене секогаш  е долг периодот за избор на актери и секогаш правев пробни тестови за да видам кој е тој артист што јас би го сакал. Во овој случај само ѝ помагав на Бојарскаја како жена-актерка и таа многу подобро од мене ги чувствува финесите на женската психологија.

Јас имам едно клише: Ана Каренина си го заврши животот со самоубиство заради невозвратена љубов. Ако се чита Толстој, кај него тоа е сосема поинаку опишано , таа се самоуби зашто сакала да му се одмазди на Вронски , и тоа е многу „поженски“, и ниту еден режисер-маж не може тоа да ѝ го каже на жена. Може да се каже дека успеала да се одмазди , бидејќи мажот потоа живеел со тој товар врз себе, и затоа често тој роман го прикажуваат како љубовна мелодрама: кога Вронски се оладил спрема неа, таа се самоубила…

Сцена од “Ана Каренина: Приказната на Вронски“

Каде е снимен филмот, на кои локации? Претпоставувам дека поголемиот дел е снимен во „Мос филм“, но колку е користен декор , колку се користени оргинални објекти? Посебно ме интерсираат сцените со театарот и салата за бал, дали се реални објекти или павилјон?

Шахназаров: Тоа е снимено на Крим, бидејќи на Крим може да најде сè што е потребно за снимање историски филм. Таму најдовме место слично на Манџурија и таму го изградивме селото каде што се одвивала руско-јапонската војна . Сето тоа се декорации, и дворецот и балот. Сакав да снимам со осветлувањето од свеќите, а не со некакви други уреди, јас мислам дека тоа е важно за доловување на атмосферата во 19 век, кога живееле јунаците од романот.

Тие живееле на сосема друга светлина одошто ние денес, но во ниту еден музеј не е дозволено да се палат свеќи. Во сцената со балот имаше запалено повеќе од 10.000 свеќи, затоа сето тоа е изградено во коридори и снимено со осветленост од свеќите.

Со дигитална технологија денеска е веќе можно, но со филмска лента тоа не било можно. Милош Форман кога го снимал „Амадеус“ тврдел дека сè снимал со свеќи, ама јас мислам дека сепак користел и друга светлина, сепак на лента не може тоа да се долови. Светлината на дигиталната технологија дозволувада се снима само со помош на свеќи, доволно е осетлива да може да се добие тоа што се сака. Сите декорации беа изградени. Балот и театарот беа една декорација, прво беше балот, па потоа преправавме и стана театар…

Затоа што филмот изгледа мошне ралистично со тој вид светлина…

Шахназаров: …И многу добри архитекти имаме во Москва, не е едноставно да се изгради таква декорација. Тоа не можат да го изведат луѓе коишто градат обични станови. Имаме, значи, одлични мајстори што го направија тоа и многу жал ми беше после да го растуриме, но во „Мосфилм“ постојат и цели улици со декорации, кој сака да ги види, сè уште има шанса.

Јас многу сакам да снимам со декорации, во павилјони, и секогаш кога имам можност го правам тоа, правам декорации, бидејќи таму може да се создаде реалноста што ми е потребна. Во нормални ентериери работев секогаш со тоа што го има, затоа работата во павилјон, според мене, е вистинска работа за филмот. Во филмот ти создаваш минлив свет, тоа е могу дрско занимање, а Бог не го сака тоа. Ама, сакал или не , ти сепак создаваш свет, важно е гледачот да поверува во тој свет, а за да се создаде таков свет најдобро е да се изолираш од околината. Затоа и Фелини многу сакал да снима во павилјони…

Кулиси во „Мосфилм“

Постои едно клише во филмската продукција: режисерот секогаш сака сè, а продуцентот секогаш гледа да помине поедноставно. Како се справувате со тоа двојство кога снимате и продуцирате Ваш филм?

Шахназаров: Кај мене режисерот секогаш го победувал продуцентот, продуцентот секогаш ја губи оваа борба. Работев со многу продуценти, но во советската ера продуцентот беше државата. Јас направив 5 филма во СССР и секогаш имавме некој конфликт со тој продуцент – државата сака нешто да не ти даде или нешто да отстрани од филмот. Во филмот „Цароубиец“ имав продуценти од Америка и од Казахстан, во друг филм имав италијански продуцент. Имав среќа да наидувам на добри продуценти, тие секогаш ми излегуваа во пресрет, ми веруваа. Можам да кажам дека сум малку „нечесен“ човек, бидејки сум многу построг продуцент од оние со коишто соработував.

Ако сакаш да бидеш професионален режисер и ако сакаш да го направиш филмот онака како што сакаш да го направиш, треба да ја разбираш реалноста на филмската индустрија, треба да знаеш тоа да го организираш, треба да знаеш дека тоа чини пари и треба да знаеш како да го снимаш.

Значи, треба да ги разбираш тие работи. Ако сакаш да ја снимаш Месечината од небо, никогаш нема да можеш да го постигнеш тоа, затоа режисерот мора да го знае патот како тоа да го реализира, да има предвид колку чини нешто… со еден збор, да ги знае патиштата како тоа да го организира. Тогаш со продуцентите нема никаков проблем. Затоа режисерот мора да ги помине сите стадиуми во создавање на филмот. Јас ги поминав сите стадиуми и многу добро ги познавам. Затоа е многу тешко да се стане режисер само со слушање лекции. Режисерот треба да ги знае сите постапки во создавање на филмот: како работи сценаристот, камерманот… мора да ги познава тие тие постапки за да биде добар режисер. Тогаш може да најде вистинско решение. Затоа јас имав среќа, пред да снимам долгометражни филмови ги поминав сите стадиуми во работата како асистент, како помошник асистент, како втор помошник на режисерот, и ја знам технологијата на создавање филм којае многу сложена. Не е така едноставно да се направи филм.

Колку главниот монтажер влијае на драматургијата на филмот?

Шахназаров: Јас сам го монтирам филмот, инаку имам многу добри помошници кои ми предлагаат идеи, но во принцип јас сум тој што одлучува. Снимам монтажно, кога снимам знам како ќе ми изгледа сцената, кога снимам кадри тие не се толку сложени за да можат потоа да се монтираат, така се снимени. Некои режисери едноставно само снимаат кадри и толку, потоа монтажерот веќе некако врти, прави нешто, тоа е различен метод, во Америка така снимаат, во Америка има многу мал број на режисери кои сами монтираат, а во Холивид тоа се само големите режисери како Мартин Скорсезе.

Другите режисери само снимаат и немаат поим како монтажерот го склопува филмот. Може да испадне сосема друг филм, па се случува да излезат многу добри филмови.

Буњуел снимил десетици филмови во Мексико, немал поим како тие изгледаат до крајот на монтажата. Тоа се ралични приоди, ама јас го контролирам процесот, снимам на начин што снименото може да се монтира. Не кажувам како е подобро, јас само кажувам како јас тоа го работам, затоа кај мене монтажерите не решаваат за филмот. И драматургијата треба многу темелно да се следи, може и да се импровизира, но сепак суштината мора да се задржи таква каква што е напишана од сценаристот. А бидејќи сум сам свој сценарист, секогаш имам контрола врз филмот.

Кулиси во „Мосфилм“

Како работи „Мосфилм“во моментов, колку филмови се продуцираат годишно?

Шахназаров: Последниов период веќе 70 % од продукцијата во „Мосфилм“ е за телевизија, а 30% е за филм. Поголемиот дел е за телевизија, ТВ серијали, ТВ програми и сите големи студија денеска работат така. Сите холивудски студија работат на тој начин, ако имате прилика ќе видите дека 80% работат за телевизијата. Тоа е задолжителен дел на денешната современа етапа, затоа што телевизијата стана главен нарачател, затоа што големите студија се многу попогодни за ТВ отколку за филмската продукција. Порано се снимало на лента и била потребна голема количина на светлина, па во студиските павилјони се правеле големи градби, сè се снимало во павилјони . Денес дигиталната техника има многу голема осетливост, и практично може да се снима во станови, не мора да се прават декорации, посебно ако е некој современ филм. Влегуваш во било какво кафеанче, снимаш едноставно, не ти треба голема светлина, а порано сето тоа требало да се гради. За телевизијата, за нејзините размери со големи димензии, потребна е декорација, без разлика дали станува збор за серијали или за овие современите шоу програми, потребни се големи декорации. Затоа големите студија сè повеќе потпаѓаат под телевизиска продукција и тука ништо не се може. Јас немам проблем со тоа бидејќи телевизијата е сродна на нашата дејност. ТВ серијалот во суштина представува филм, само прилагоден за прикажување на телевизија. Јас со тоа немам проблем, но ако се гради некое големо студио, тоа значи дека се работи за некој голем телевизиски бизнис…

Но, сепак имате такви историски градби по улиците на старите делови на Москва и на Санкт Петерсбург, тоа е супер што ги имате таму, па може да се користат…

Шахазаров : Да, таму постојано се снима…

Дали сега работите на ваш нов филм?

Шахназаров: Работам на неколку филмовишто најверојатно и ќе ги продуцирам. Полесно е да се работи како продуцент, колку што си постар – толку е потешко да се работи како режисер.

Сцена од „Ана Каренина: Приказната на Вронски“

Ако човек се сеќава на тоа што избира да се сеќава – како што е мотото на вашиот филм „Ана Каренина: Приказната на Вронски“–  на кои ваши филмови се сеќавате со радост и со задоволство? 

Шахназаров: Секогаш кога ќе видиш нешто свое на телевизија и во кино, можеби ќе посакаш нешто да преправиш. Но, ако филмот трае 2 часа, тоа за мене тоа се најмалку 2-3 години работа, бидејќи јас по правило и го пишувам сценариото, тоа е големо парче од мојот живот и не можеш туку така да го исфрлиш. Затоа кон своите филмови се однесувам како кон дел на мојот живот  и ништо не издвојувам.

Како што рекол Фелини, ако во филмот има четири добри сцени, тогаш тоа е добар филм! Се случува да гледаш некој филм и многу ти се допаѓа, но кога го анализираш гледаш дека нема ниту една добра сцена. Во сцената треба да постои некоја лична харизма, а се случува филмот да не ти се допадне, ама кога ќе го гледаш ќе видиш дека има три одлични сцени и затоа јас се сеќавам на тие сцени. Во „Ана Каренина“ мислам дека има 4 добри сцени.

Кои се тие сцени?

Шахназаров: Сцените со балот, театарот, трката… има и уште други добри сцени.

Дали имате омилен филм, дали можеби тоа е вашиот последен филм?

Шахназаров: Не можам да кажам кои филмови ми се омилени, тоа е како прашањето дали повеќе ја сакам мојата лева или десна рака. Може да не ја сакам ниту едната, ниту другата, но не можам да се снајдам без нив, тие се дел од мене. Исто е и со филмовите. Можам да кажам кои филмови ми се допаѓале и имале влијание врз мене. Првите советски режисери, како што е Сергеј Ајзенштајн, потоа Георги Данелија…Во советскиот филм  имаше многу одлични режисери… Федерико Фелини имаше големо влијание врз мене. На Московскиот филмски фестивал во 1987 година седев на сцената со него, тој ја доби првата награда, тоа се случуваше во екот на „перестројката“ и тогаш на фестивалот во Москва дојдоа сите светски ѕвезди. Сум бил на многу фестивали во светот, но никаде немало толкав број на филмски ѕвезди како тогаш на Московскиот фестивал, ниту во Кан. Во Москва тогаш беа Роберт ДеНиро, многу познати режисери… Јас ја добив втората награда, и затоа седевме заедно со Фелини на сцената. На свеченото затворање на фестивалот официјалните лица држеа долги говори, како секогаш во Русија, па јас почнав да му преведувам англиски што зборуваат, а Фелини цело време ја галеше наградата. „Ви ја честитам наградата, господине Фелини“, му кажав, а тој ми рече„Јас толку многу сакам награди“. За мене најголема награда беше што заедно седев со него, макар што по церемонијата на затворањето го сретнав Роберт ДеНиро, и тој ми кажа дека гласал за мојот филм. ДеНиро ми рече дека Фелини не би ни дошол на фестивалот ако не знаел дека ќе добие прва награда, а јас му реков дека е добро му ја дале, инаку не би можел да седам со него на сцената. За мене Фелини беше и останува голем уметник и режисер, а секкао и Луис Буњуел. Има многу влијателни режисери, но овие двајца имале најголемо влијание врз мене. Буњуел е еден од ретките режисери кои по навршени седумдесет години направил одлични филмови. На 76-годишна возраст го сними филмот „Тој мрачен предмет на желбите“. Буњуел беше скитник, немаше дом, патуваше со два куфера и мислам дека умре во некоја кафеана…

Ви благодарам на вниманието.

Leave a comment