Драган Рубеша, ХРВАТСКИ ФИЛМСКИ ЛЕТОПИС, бр. 64/2010[1]

Интервју по повод  „Денoви на Кинотека на Македонија“ одржана во арт-кино „Кроација“, Риека, март 2010 година [2]

 

Свечените отворања на циклусите на пост-југословенски кинематографии во арт-киното во Риека не ги привлекуваат само својата верна публика и радикалните филмофили. Ги посетуваат и оние на кои тој простор им е сосема непознат. Повеќето од нив се припадници на етнички и национални малцинства. Но, поучно е да се потсетиме на гостувањето на Јиржи Менцел во тоа кино; госпоѓите од „Чешка беседа“ го пречекаа со подавалници со солени кифли попрскани со ким за режисерот да не се врати дома гладен. По овие фини ролнички, натопени во чешко пиво и воведни протоколарни говори, би било многу незгодно на публиката да ѝ се послужи еден Шванкмаер. Затоа беше избран смешниот Менцел. Но, Македонците од Риека, кои побрзаа на отворањето на Денот на Кинотеката на Македонија, по воведниот Антонио Митрикески: „Љубовта  и смртта не се објаснуваат“перформанс на фолклорното друштво „Илинден“, го пречекаа Антонио Митрикески, кој им го претстави својот мрачен филм „Како лош сон“ кој по малку се граничи со мазохизам. Додека траеше проекцијата на филмот, поразговарав со режисерот во атриумот на киното.

 

Вашите филмски почетоци се поврзани со енигматичното име на Кочо Топенџаров. Кој е всушност тој? Зошто ве прогонува толку често што дури два филма му посветивте?

Митрикески: Ме фасцинираше вистинската животна приказна за две лица кои се вљубуваат и сакаат да бидат заедно. Тој е во Македонија. Таа живее во Албанија. Ги дели само езерото. Во тој период, Албанија беше изолирана од остатокот од светот. Да го цитирам апостол Павле кој вели: „Ако зборувам на јазиците на луѓето и на ангелите, но немам милосрдие, тогаш сум бронза што ѕвони, или кимвал што ѕвечи“. Во име на таа љубов, Кочо илегално преминува на другата страна на езерото, во Албанија, само сакајќи да ја земе девојката и да се врати назад. Тогаш границите биле затворени. Кочо е фатен на граница, Албанците не можат да сфатат дека дошол заради љубов. Тие велат, птица не може да прелета, а ти си дошол по љубов. Кочо бил сметан за шпион, со години живее во албанските затвори. Изолиран во туѓа земја. Кога умрел Енвер Хоџа границите повторно се отвориле. Измачениот Кочо се враќа со својата сакана во татковината. Таа љубов, упорноста да стигне до крајот на сопствениот сон, ме фасцинираше да направам документарен филм за Кочо Топенчаров, а потоа и играниот филм „Преку езерото“ – заради љубовта поминал цел живот во затвор.

 

Додека студентските денови на филмаџиите од овие простори главно се врзани за прашкиот ФАМУ, вие ја одбравте Полска. Кои ваши искуства ве врзуваат за тој период?

Митрикески: Дури и како средношколец сакав документарни филмови. Тогаш, пред играните филмови што се прикажуваа во киносалите, прикажуваа „Филмски новости“. Ме фасцинираше вистинитоста, едноставноста и обични нешта. Имав можност да видам документарни филмови од полската црна серија – Мунк, Карабаш, Босак. Во мене се роди желба да ги запознаам и да го научам занаетот од овие мајстори кои работеа на Филмското училиште во Лоѓ. Јас едноставно аплицирав за прием во Лоѓ и бев во изборот од пет студенти. Навистина се радував на тоа. Останав таму шест години. Асистирав на големи мајстори како Зануси и Вајда, а во посета доаѓаа и професори како Полански. Имавме на располагање многу филмови. Работевме на нивна анализа. Потоа ги снимив моите први кратки филмови и два ТВ-филма. Училиштето се интересира  за своите ученици и соработуваше како копродуцент во моите играни филмови. Мило ми е што имав можност да студирам таму. И животот, како што велеше Вајда, е полн со проблеми и идеи.

 

Сите филмови што ги видовме во Деновите на македонската кинотека се полни со очај, споредни колосеци, лоши соништа и егзистенцијална безнадежност. Кога Сузан Сонтаг одлучи да го смести Годо во воено Сараево, Солерс рече дека рајата во Сараево е преуморна од страдања и дека не ѝ треба Бекет, туку Мариво. Како го објаснувате тоа?

Митрикески: Овој народ, мојот народ и нашиот народ, постојано се поврзува со ропство и насилство. Тоа е нашата судбина, но и судбината на балканските народи воопшто. Таа вечна борба помеѓу доброто и злото. Колективната меморија на нашите предци е исто така вткаена во неа. Се чини дека нема бегање од времето во кое живееме. Глупавоста на границите, затворените граници, нетолеранција и разлики, братоубиствени војни, етнички тензии. Разликите нè тераат да се запознаеме. И во тоа е убавината. Долга транзиција, криминал, сиромаштија, голема невработеност. Да не набројувам понатаму. Не можеме, како автори, да сакаме да избегаме од таа реалност. Мојата реалност се вика Македонија, што, згора на сè, тие ја негираат, не го признаваат нејзиното име, нè делат на идентитети и објаснуваат дека сме опасност, што е смешно. Лично, ми се допаѓа дискретниот хумор на Менцел, раниот Форман, каде што проблемите се прикажани со ненаметлив хумор и трагикомика. Јас така пораснав. Тие ми рекоа дека хуморот и смеата ослободуваат, празни негативни емоции како страв, болка и агресија, ги зближуваат луѓето. Она што се зборува со смеа, помалку боли. Затоа, во моментов работам на ново сценарио во кое се обидувам да се ослободам од таа болка, сивило и тежина што влегува длабоко во човечката психологија. Сакам да правам посветли филмови, со повеќе хумор.

 

Режисерите во моментов повеќе сакаат да поставуваат прашања отколку да даваат одговори. Не само документаристите. Вашиот филм „Како лош сон“ е адаптација на драмата на Дејан Дуковски, „Маме му ебам, кој прв почна?“ Дали имате одговор на тоа прашање?

Митрикески: Тоа прашање, навидум едноставно, не ми е лесно да го одговорам. Кај нас има една песна што зборува за мигрантската работа. Зборува за тоа колку е тешко да се отцепиш од родниот град и твоите најблиски. Во таа песна има стих кој прашува: „Кој прв почна да заработува пари?“ Боли многу, но нема одговор. Дуковски во драмата „Маме му ебам, кој прв почна?“ вели: „Некој рече, ’Ајде да одиме!’ Сите се фативме како слепи за стап, нема кој да каже стоп, братоубиствена војна, етнички тензии. Дали има победник? Сите изгубија.“ Не можам да дадам друг одговор освен да кажам дека животот е многу краток, нема поправен испит и да завршам со зборовите на главниот лик Шејтан, кој вели: „Љубовта и смртта не се објаснуваат, цел живот сум заљубен во обични луѓе. Не можеш да побегнеш од својата кожа, никој не може. Кога би можел, кога би можел, би се вратил на почетокот. Да, тој рече дека не требаше да биде така. Да, рече тој, врати се. Ме боли колку те нема “.

 

Дали сте ја виделе оригиналната театарска верзија во режија на Александар Поповски (којa гостуваше во загрепската Гавела)? Пренесувањето на театарот во филм е доста ризична работа, бидејќи станува збор за два сосема различни медиуми.

Митрикески: Театарската верзија е поделена на седум круга: Смисла, Радост, Вера, Надеж, Љубов, Чест и Грев. Нешто како круговите од пеколот од „Божествената комедија“ на Данте. Љубовта, како што рече Дејан Дуковски, е како статика, изневерени соништа. Илузија на свет кој функционира во сопствената несовршеност. Филмот се разликува по тоа што јас презедов само две приказни што ги поврзав поинаку, на мој начин, според мојата визија и интуиција.

 

Како стигнавте до Роберт Енглунд?

Митрикески: Знаев дека сценариото тешко ќе комуницира со публиката, зашто сакав да ги покажам внатрешни светови кои тонат во длабочините на душата. Да се ​​покаже мрачната страна на професорот, неговата контроверзна природа, да се покаже Европа што само по себе не значи подобар свет. Долго време барав актер кој би можел да го пренесе тој лик на екранот. Сценариото му го предадовме на Роберт преку неговиот италијански агент. Тој веднаш прифати и рече дека со задоволство ќе го игра овој лик и без хонорар. Тој е актер кој е во состојба да каже многу со малку дијалог, најмногу преку внатрешни монолози и успеа да покаже дека Европа сама по себе не значи подобар свет. Роберт го одглуми ликот на Иван на тој начин што не влезе во маѓепсаниот круг преку нивната заедничка игра. Тоа е само уште една заблуда за новиот свет, за учењето.

 

По премиерата во Риека, дел од публиката се пожали дека филмот е суров кон жените. Навистина, Дуковски ги третира жените или како жртви на силување или ги сведува на ангели / светици. И некако паралелно со дистрибуцијата на филмот на Грлиќ – „Нека остане меѓу нас“ во кој Мики Манојловиќ го прогонуваат траумите и кризите на средовечноста, во арт- киното во Риека се одржа проекција на вашиот филм „Како лош сон“ каде истиот актер го прогонуваат траумите од војните. И во двата случаи станува збор за човек со изразено либидо кој на некој начин размислува со својот пенис. Како го толкувате тоа?

Митрикески: На Балканот има насилство и страсти. Во драмите на Дејан Дуковски има жена што чека, но и многу промашени животни ситуации. И не само кај жените. Тоа им се случува и на машките ликови. Ликовите не успеваат да комуницираат и затоа не можат ниту да даваат ниту да примаат. Љубовта е тешко  се изразува. Кај машките ликови емоциите атрофираат. Сметаме дека мажите се во основа егоцентрични слабаци кои не се во состојба да се справат со стравовите, агресијата, љубомората и депресијата. Тие ги заборавија малите задоволства и радости. Шејтан предоцна започна да размислува за Иконија.

 

Бидејќи припаѓате на авторите кои сакаат да раскажуваат приказна, ми се чини дека скршената драматургија според предлошката на Дуковски беше предизвик за вас.

Митрикески: Кога работев на сценариото со Дејан, моите идеи беа да направам две приказни и да се фокусирам на внатрешниот монолог и темната страна на со која човекот не може да се помири, она што тој несвесно го носи во себе. Оттука е и самоубиството на Шејтан. Братоубиствената војна страшно го девалвира човекот, го претвора во она од што тој самиот се ужаснува. А од другата постои темната страна на професорот, Европа што автоматски не значи подобар живот. Тука правиме друга приказна на друго ниво. Сакавме да покажеме дека среќата лежи во нас самите, во мали, навидум обични нешта.

 

Кои се вашите планови?

Митрикески: Добив поддршка од Фондот за кинематографија на Македонија за играниот проект „Деца на зимското сонце“, напишан од Гордан Михиќ. Тоа е љубовна приказна сместена околу Преспанското Езеро. Ги следиме искуствата на едно семејство, нивните радости, желби, работа, фантазии и болка. Приказната е проткаена со лесен хумор. Преговараме со копродуценти од други земји. Верувам во овој проект и во моите соработници.

 

Како функционираат копродукциите во македонскиот филм? Колку е силна неговата независност  и нискобуџетна продукција?

Митрикески: Во последно време речиси и да нема филм без копродукција на неколку земји. Но, за жал, средствата издвоени за филмот се малку, без копродукција тешко е да се реализира филм. Се прават напори да се направат најмалку два долгометражни филма годишно во Македонија. Комисијата ги разгледува сценаријата, обидувајќи се да им даде шанса не само на етаблираните автори, туку и на дебитантите. Во Македонија имаме одлични филмски работници кои професионално се докажале дома, но и во странство, на фестивали. Исто така постои и она што кај вас се нарекува „фестивализација на културата“. Тука се фестивалот на филмска камера „Браќа Манаки“, „Скопски филмски фестивал“, „Синедејс“ – фестивал на европски филм, „Астерфест“ – фестивал на документарен филм. На нив се остваруваат контакти и размена на искуства. Ние сме мала земја, а филмот е медиум кој многу побрзо и поефикасно нè приближува до светот.

 

Колку во македонската кинематографија е присутен „одливот на мозоци“? Гледаме дека некои македонски филмаџии се афирмираа на печалба. Теона Митевска исто така живее во Париз. Ве прашувам затоа што како доцент на Факултетот за драмски уметности при Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје, можете на некој начин директно да го почувствувате авторскиот пулс на оние што ветуваат. Дали некои од нив се афирмираа како релевантни автори по завршувањето на студиите или се се сведува на режија на музички спотови?

Митрикески: Македонскиот филм произведе етаблирани филмски работници кои се нашите најголеми амбасадори. Дел од нив се Милчо Манчевски, Теона Митевска, Иво Трајков и Светозар Ристевски, кои претежно живеат во странство, а работат во Македонија и повремено и во странство. Тоа не е одлив на кадар, туку еден вид на соработка. Тие работат за Македонија. Има тенденција за работа во други земји, но темите со кои се занимаваат остануваат длабоко македонски, иако во исто време се универзални. Одличен кадар и млади талентирани дипломираат на катедрата на Факултетот за драмски уметности во Скопје. Тие прават практични филмови на универзитетот и добиваат награди на различни фестивали, од Лоѓ и Сараево па се до Амстердам. Некои од нив завршуваат во странство, додека пак други остануваат во Македонија и се ориентирани кон копродукции. Со целиот технолошки напредок, светот стана многу мал.

разговараше: Драган Рубеша

 

Превод од хрватски: Дамјана Патчева

Лектура: Ѓорѓи Крстевски

 

 

[1] Текстот е објавен со дозвола на издавачот Хрватски филмски сојуз и авторот Драган Рубеша

[2] Antonio Mitrikeski: “Ljubav i smrt se ne objašnjavaju” Razgovor povodom Dana Kinoteke Makedonije vođen u Art-kinu Croatia, Rijeka, ožujka 2010. Hrvatski filmski ljetopis,